Strój polskiej szlachty

Każda epoka ma swoją modę i swój styl ubierania, określony zarówno dla mężczyzn jak i dla kobiet. W czasach Rzeczpospolitej szlacheckiej każdy stan ubierał się według określonych kanonów i zarazem tradycji. Szlachta nosiła stosowny strój szlachecki odróżniający ją od reszty społeczeństwa. Strój ten był zarezerwowany wyłącznie dla warstwy szlacheckiej i oprócz szlachty nikt nie mógł go nosić. Stany niższe miały swój styl ubierania, przypisany do majętności i pochodzenia społecznego. Nie mogły one nosić stroju zarezerwowanego dla rycerstwa i ziemiaństwa. Tym bardziej, że stany niższe nie stać było na skrojenie bogatego ubioru jakim był strój polskiego szlachcica.

Żupan noszony był przed XI wiekiem przez żupanów, czyli urzędników królewskich. Przez szlachtę polską był noszony od XVI do połowy XIX wieku. Żupan wraz z kontuszem był szlacheckim ubiorem narodowym, z kosztownego materiału. Była to długa suknia z rękawami. Zapinany był na rząd drobnych guzików, haftek, szeroki w ramionach, natomiast rękawy miał wąskie. Posiadał stojący kołnierz z tyłu lekko podwyższony lub tej samej wysokości, z przodu rozchylony. Żupany też były różne. Bogata szlachta nosiła aksamitne, jedwabne, brokatowe żupany z pozłacanymi haftkami, i guzikami. Biedna szlachta używała żupanów białych lnianych oraz szarych lub brązowych wełnianych.

Kontusz to część stroju polskiej szlachty z XVII i XVIII wieku. To szata wierzchnia, rodzaj płaszcza z charakterystycznymi rozciętymi od pachy do łokci, czyli wylotami. Rękawy luźno zwisały, mogły być odrzucone do tyłu. Kontusz był przewiązany ozdobnym pasem kontuszowym. W początkach XIX wieku szlachta zaczęła nosić frak i surdut.

Pas kontuszowy noszony był głównie w XVII i XVIII wieku przez polską szlachtę, wykonany był z jedwabiu. Były bogato zdobione, wplatano w nie złote i srebrne nici. Na pasach widniały polskie motywy ludowe, oraz orientalne i zachodnie. Pasy miały długość od 3 do 4,5 metra , szeroki na 40 cm. Polski sarmata owijał się pasem kilka razy. Bardzo dbano aby pas nie był pognieciony. Noszono pasy jednostronne, dwustronne i czterostronne. Bardziej ozdobna strona pasa była noszona od święta, strona skromniejsza na co dzień. Często do pasa zawieszano rapcie do szabli. Pas kontuszowy określał pozycję społeczną i materialną szlachcica. Kolor pasa i jego węzeł oraz wzór miały znaczenie. Złoty pas noszono w czasach pokoju, a karmazynowy w czasie wojen. Znanym ośrodkiem produkcji pasów kontuszowych był Słuck. Pasy kontuszowe nazywano więc pasami słuckimi. Wytwórnie pasów kontuszowych słynne były też w Grodnie, Sokołowie, Korcu, Krakowie i w Gdańsku.

Rapcie to zwykle dwa paski z kolorowych sznurów lub skóry służące do zawiesza­nia przy pasie szabli. Rapcie nadmiernie obciążały pas główny, który był noszony pod pasem słuckim. Powodowało to, że szabla była zawieszona poniżej biodra.

Karabela to lekka, ozdobna szabla bogato zdobiona szlachty polskiej o otwartym jelcu i rękojeści o wzorze głowy orła. Noszono ją przy stroju codziennym, szczególnie od XVII do XVIII wieku. Szabla była charakterystyczna dla rycerskiego stanu sarmackiego.

Szarawary inaczej hajdawery to szerokie, długie, bufiaste spodnie noszone w Polsce przez mężczyzn od XVI do XVIII wieku. Były wygodne podczas jazdy konnej i dlatego używano je także podczas walki.

Buty szlacheckie wykonane były ze skóry. Posiadały charakterystyczny obcas i podkówkę. Buty w kolorze czarnym nosiła biedniejsza szlachta. Zamożna szlachta używała butów w kolorze czerwonym lub żółtym.

Delia była to gruba, obszerna peleryna, którą noszono w okresie chłodów. Peleryna ta miała futrzany kołnierz i podszyta była futrem. Delia mogła być bez rękawów i podpinki. Uboga szlachta nosiła kożuchy.

Ferezje i szuby to ubrania podobne do delii ale bez ozdobnego futrzanego kołnierza.

Ferezja to w XVI i XVII wieku męski strój wierzchni pochodzenia wschodniego z wzorzystych jedwabnych tureckich tkanin. Ferezja miała niski, stojący kołnierz, zamiast guzów używano sznurowanego wiązania. Ferezji zaczęto używać jako wierzchniego męskiego okrycia Był to płaszcz z ciemnego, lub czerwonego sukna, aż do kostek. Podbity był futrem lub jedwabną podszewką. Od przodu posiadała galony jako zapięcie. Używana była jako narzuta na ramiona. W końcu XVII wieku, ferezja przestała być strojem szlacheckim, a stała strojem włościańskim.

Szuba to obszerne okrycie wierzchnie sięgające kostek, podbite kosztownym futrem.

Czapka to podstawowy element stroju sarmackiego. Noszona była z futrzanym otokiem i ozdobiona ptasimi piórami, które były przypięte agrafkami. Z czapką szlachcic nigdy się nie rozstawał nawet podczas jedzenia.

Sarmaci polscy chętnie nosili kołpaki. Były to czapki z futrzanymi otokami, uszyte z aksamitu lub jedwabiu o żywych kolorach. Rozcięte były po bokach i z przodu. Kołpak zdobiła kosztowna brosza z piórami orła, sokoła i czapli. Od 1768 r , czyli od momentu konfederacji barskiej do stroju polskiego zakładano czapkę tzw. Konfederatkę (rogatywkę). Była ona o kwadratowym, usztywnionym denku, z siwym lub czarnym barankiem. Zdobiona była klejnotami i cennymi ptasimi piórami.

Bielizna wykonywana była z płótna, a krój jej był prosty bez ozdób. Nie używano nawet koronek. Zamiast skarpet używano onucy, czyli kawałków materiału.

Polski sarmata musiał mieć oryginalną fryzurę. Włosy były podgolone na okrągło nad uszami i z tyłu głowy. Grzywka musiała być krótka i zaczesana do przodu. Nieodzownym atrybutem szlachcica były długie wąsy.

Strój polskiej szlachcianki

Ubiorem polskich szlachcianek był Kontusik. Był znacznie skromniejszy i mniej ozdobny niż kontusz męski. Kontusik szlachcianki nawiązywał krojem do kontusza męskiego. Sięgał do połowy uda i obszyty był futerkiem. Miał podobnie jak kontusz długie rozcinane rękawy.

Jupka to rozkloszowany z tyłu kaftan z krótkimi rękawami. Jupka obszyta była cennymi futrami. Była to odzież wierzchnia.

Polskie szlachcianki na głowach nosiły kołpaczki i konfederatki. Ubrania szyte były według mody zachodniej. Wykończenia i dodatki nawiązywały do narodowych tradycji. Na francuskie suknie panie zakładały polskie kontusiki. Dolne brzegi odzieży obszywały futrem,

Giezło to prosta długa koszula damska, przypominająca wyglądem halkę. Rolę bielizny pełniły gacie i koszula.

Stroje męskie bliższe naszej współczesności

Frak szyty jest wyłącznie z czarnego sukna. Marynarka posiada długie poły. Nierzadko porównuje się go do ogona jaskółki. Z przodu ma równoległe rzędy guzików. Fraka nie zapina się. Wyłogi fraka są ozdobione błyszczącą satyną. Do fraka nosi się spodnie bez mankietów, z dwoma lampasami, które ozdabiają szew boczny. Elegancki pan nosi białą kamizelkę z pikowej bawełny z białą usztywnioną z przodu koszulą z zagiętymi rożkami kołnierzyka oraz białą muszkę, również z pikowej bawełny, czarne lakierki i długie, czarne skarpetki. Ozdobą jest zegarek na łańcuszku. W kieszonce marynarki musi znajdować się biała poszetka. Frak od 1740r. jest strojem wieczorowym. Można go jednak założyć w ciągu dnia jako strój dworski, wyłącznie podczas audiencji u króla, królowej, papieża lub na gali orderowej.

Surdut od XIX wieku jest męskim strojem wizytowym . Jest mniej elegancki niż frak. Jest to przedłużana dwurzędowa marynarka.

Stefan Żółtowski

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *