{"id":324,"date":"1997-03-01T00:00:00","date_gmt":"1997-03-01T00:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/mzwaw.ayz.pl\/wordpress\/?p=324"},"modified":"2016-02-08T21:46:41","modified_gmt":"2016-02-08T21:46:41","slug":"fragment-wspomnien-janiny-z-zoltowskich-ludwikowejmorstinowej","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/www.zoltowscy.pl\/wp\/1997\/03\/fragment-wspomnien-janiny-z-zoltowskich-ludwikowejmorstinowej\/","title":{"rendered":"Fragment „Wspomnie\u0144” Janiny z \u017b\u00f3\u0142towskich Ludwikowej\nMorstinowej"},"content":{"rendered":"
\n

Pary\u017c 1919<\/h2>\n

Nie pami\u0119tam pierwszego spotkania z naszym pos\u0142em Ordynatem Zamoyskim1<\/a>, kt\u00f3ry okaza\u0142 si\u0119 by\u0107 najmilszym szefem dla Ludwika, a ich dom prawdziwym dla nas domem. Mas\u0119 mieli dzieci i co roku jedno przybywa\u0142o; mimo to jego \u017cona by\u0142a niezmordowana we wszelkich spo\u0142ecznych obowi\u0105zkach, a czego tam nie oczekiwano od niej. Wi\u0119c by\u0142 \u015bw. Kazimierz, przytu\u0142ek dla staruszk\u00f3w, by\u0142a Opieka z urocz\u0105, ale chyba dosy\u0107 nieporadn\u0105, p. Chmielowsk\u0105 na czele, by\u0142y jakie\u015b choinki dla dzieci emigrant\u00f3w, dawnych i dla dzieci hallerczyk\u00f3w, a poza tym normalne obowi\u0105zki bywania dyplomatycznego.<\/p>\n

Mnie szcz\u0119\u015bliwie do tego nie ci\u0105gn\u0119\u0142a, ale skar\u017cy\u0142a mi si\u0119 nieraz, \u017ce ledwo \u017cyje; cz\u0119sto nas zapraszali na obiady, na s\u0142awn\u0105 w Pary\u017cu ich kuchni\u0119, stosunkowo niewymy\u015bln\u0105, ale najwy\u017cszej jako\u015bci, tak jak normalnie w du\u017cych polskich domach.<\/p>\n

Francuzi bardzo sobie cenili zaproszenie do Zamoyskich i bardzo cenili pos\u0142a.<\/p>\n

Przyje\u017cd\u017caj\u0105c do Pary\u017ca pe\u0142ni nadziei na niepodleg\u0142o\u015b\u0107, ambicji na wytargowanie granic, zetkn\u0119li\u015bmy si\u0119 w Pary\u017cu z rodzajem kwa\u015bnego przyj\u0119cia przez tamtejsze w\u0142adze polskie, tj. tych, kt\u00f3rzy ca\u0142\u0105 wojn\u0119 d\u0142ubali ko\u0142o polskich spraw, t.zw. Komitet Narodowy2<\/a>. Kogo tam nie by\u0142o! Wi\u0119c Ignacy Paderewski, Roman Dmowski, Szymon Askenazy \/przyjecha\u0142 tak jak my z Polski\/, Rozwadowski, kuzyn naszego szefa Misji, straszliwy cudak, bardzo podjudzaj\u0105cy naszego Genera\u0142a3<\/a> na Pi\u0142sudskiego – by\u0142 ku mojej rado\u015bci i stryj Ja\u015b \u017b\u00f3\u0142towski z Czacza, te\u017c w urz\u0119dowym charakterze, Wielowieyski. Ci wszyscy ludzie uwa\u017cali, \u017ce oni Polsk\u0119 reprezentuj\u0105, oni j\u0105 swoimi usi\u0142owaniami wepchn\u0119li jako uznany problem do za\u0142atwienia w czasie Traktatu Wersalskiego, a na nas patrzyli krzywo – \u017ce nasza Misja reprezentuje Pi\u0142sudskiego i kraj, kt\u00f3rym rz\u0105dzi opr\u00f3cz niego Daszy\u0144ski, Moraczewski i inni socjali\u015bci. Ludwik mia\u0142 zreszt\u0105 k\u0142opot ci\u0105g\u0142y z Genera\u0142em, kt\u00f3rego musia\u0142 trzyma\u0107 za po\u0142y, \u017ceby zanadto nie wygadywa\u0142 na swego mocodawc\u0119!<\/p>\n

Komitet uwa\u017ca\u0142, przyjechali\u015bmy niepotrzebnie, nikogo nie znamy, stosunki maj\u0105 oni, nie my itd. No, a my c\u00f3\u017c – my\u015bmy mieli to poczucie, \u017ce przyje\u017cd\u017camy z kraju, kt\u00f3ry jest, jaki jest, podlegamy jego rz\u0105dowi, od niego odbieramy wskaz\u00f3wki i wiadomo\u015bci, i my w\u0142a\u015bnie wiemy, jaki on jest. No i zacz\u0119\u0142a si\u0119 realna praca: zaj\u0119li\u015bmy apartament w Hotelu Wagram na rue de Rivoli, na najwy\u017cszym pi\u0119trze. By\u0142 naro\u017cny salon, gdzie by\u0142o biuro, za tym z jednej strony pok\u00f3j Genera\u0142a, za jego pokojem pok\u00f3j Ola Zalewskiego i potem Romaniszyna, z drugiej strony salonu by\u0142 nasz pok\u00f3j z oknami na Tuillerie i Louvre w bok z lewej strony – no cudo. Jadali\u015bmy na mie\u015bcie gdzie popad\u0142o, zwykle szli\u015bmy ca\u0142\u0105 grup\u0105 z Genera\u0142em.<\/p>\n

Urz\u0119dowanie by\u0142o nieregularne, ale roboty coraz wi\u0119cej; t\u0142umaczyli\u015bmy komunikaty z frontu: ukrai\u0144skiego pod Lwowem i w Pozna\u0144skim na francuski, z tym Ludwik lecia\u0142 do Focha4<\/a>, kt\u00f3ry by\u0142 szefem wszystkich wojsk alianckich w Europie i misja nasza by\u0142a przy nim.<\/p>\n

Po rozmowach z nim wysy\u0142ali\u015bmy szyfry do Warszawy. Szyfr przywie\u017ali\u015bmy ze sob\u0105, niedu\u017ca to by\u0142a ksi\u0105\u017cka – znaki czterocyfrowe odpowiada\u0142y jakiemu\u015b s\u0142owu. To by\u0142o tak prymitywne, \u017ce ja po paru tygodniach wiele cyfr wiedzia\u0142am na pami\u0119\u0107, jakie s\u0142owa znacz\u0105; ksi\u0105\u017cka ta by\u0142a przechowywana w szufladach misji. Bardzo pr\u0119dko zorientowali\u015bmy si\u0119, \u017ce Quai d’Orsay czyta nasze szyfrowane telegramy bez \u017cadnej trudno\u015bci, bo jak kiedy\u015b by\u0142o co\u015b przekr\u0119conego i Ludwik zani\u00f3s\u0142 nasz\u0105 depesz\u0119 do w\u0142adz francuskich, to oni j\u0105, \u015bmiej\u0105c si\u0119, uzupe\u0142nili. Poczym oczywi\u015bcie dostali\u015bmy nowy, ju\u017c bardzo skomplikowany system.<\/p>\n

Mieli\u015bmy maszyn\u0119 do pisania, ale nikt z cz\u0142onk\u00f3w misji nie umia\u0142 pisa\u0107. Genera\u0142 absolutnie nie chcia\u0142 wzi\u0105\u0107 sekretarki widz\u0105c, \u017ce ja wystukuj\u0119 na niej jednym palcem, powiedzia\u0142 \u017ce bardzo dobrze to robi\u0119 i musimy sobie sami poradzi\u0107. Tak to zosta\u0142am bezp\u0142atn\u0105 „si\u0142\u0105” w misji i m\u0119czy\u0142am si\u0119 bardzo, bo wiecznie by\u0142 gwa\u0142t. Genera\u0142 nie rozumia\u0142 pracy inaczej i nieraz p\u00f3\u017ano w noc stuka\u0142am jeszcze te przekl\u0119te referaty.<\/p>\n

Prawdziwe piek\u0142o by\u0142o w dniu odjazdu kuriera do Warszawy. Zawsze na ostatni\u0105 chwil\u0119 piecz\u0119towanie kopert i jazda kawaleryjska przez Pary\u017c na Gare de l’Est. Szofera mia\u0142a misja z pocz\u0105tku Amerykanina, przydzielonego nam wojskowego: to by\u0142 Polak, ale bardzo \u015bmiesznie po polsku m\u00f3wi\u0142, bardzo ma\u0142o by\u0142 pos\u0142uszny, bez \u017cadnego uszanowania m\u00f3wi\u0142 do wszystkich „ty”, jako szofer prawdziwy akrobata. Kiedy\u015b wi\u00f3z\u0142 Genera\u0142a na ostatni\u0105, jak zwykle, minut\u0119 i by\u0142a prawa strona ulicy zawalona autami. Genera\u0142 kaza\u0142 wzi\u0105\u0107 lewo nieprzepisowo. Szofer skr\u0119ci\u0142 wo\u0142aj\u0105c na Genera\u0142a, \u017ceby si\u0119 schyli\u0142, bo b\u0119d\u0105 strzela\u0107 i da\u0142 gazu; kula \u015bwisn\u0119\u0142a. Co si\u0119 okaza\u0142o, \u017ce sta\u0142 akurat policjant ameryka\u0144ski wojskowy, kt\u00f3rego zadaniem by\u0142o pilnowanie Amerykan\u00f3w, a nasz szofer by\u0142 w [ameryka\u0144skim] mundurze.<\/p>\n

[…] Kiedy\u015b, zaraz z pocz\u0105tku, prosi\u0142 mnie Genera\u0142, \u017ceby mu co\u015b poda\u0107 z jego pokoju i jego torby podr\u00f3\u017cnej; otwieraj\u0105c j\u0105 zobaczy\u0142am ca\u0142y plik banknot\u00f3w – tak mi\u0119dzy skarpetkam: przynios\u0142am je Genera\u0142owi m\u00f3wi\u0105c, \u017ce mo\u017ce by to zanie\u015b\u0107 do banku? Genera\u0142 zgodzi\u0142 si\u0119, \u017ce mo\u017ce lepiej, wi\u0119c przeliczyli\u015bmy i odnie\u015bli\u015bmy do banku. Oczywi\u015bcie nie wiedzia\u0142am ani ja, ani tym bardziej koledzy z misji, jak si\u0119 mamy pieni\u0119dzmi zarz\u0105dza\u0107. Nie by\u0142o powiedziane, ile mamy wydawa\u0107 etc. Zrobili\u015bmy rodzaj obliczenia, ile musi ka\u017cdy z oficer\u00f3w wyda\u0107 dziennie i przeznaczyli\u015bmy sobie, pami\u0119tam, po 80 fr dziennie,Genera\u0142a, zdaje mi si\u0119 – 100 i co\u015b miesi\u0119cznie na reprezentacj\u0119. No i jarobi\u0142am wyp\u0142at\u0119. \u017beby unikn\u0105\u0107 wydawania naraz wszystkiego, zarz\u0105dzi\u0142am wyp\u0142aty co 10 dni, no i zapisywa\u0142am te wydatki. My\u015bl\u0119, \u017ce Genera\u0142, kt\u00f3ry p\u00f3\u017aniej mia\u0142 takie przykro\u015bci, mnie zawdzi\u0119cza, \u017ce jego paryskich czas\u00f3w nie mogli si\u0119 czepi\u0107, bo wszystko by\u0142o w porz\u0105dku. A naturalnie w miar\u0119 jak Kraj si\u0119 organizowa\u0142, zacz\u0119li wymaga\u0107 raport\u00f3w kasowych; kontrola by\u0142a coraz bardziej w\u015bcibska i pami\u0119tam, \u017ce po miesi\u0105cach przysz\u0142a kiedy\u015b w surowym tonie adnotacja jakiego\u015b gryzipi\u00f3ry, dlaczego Ludwik jad\u0105c do Londynu jecha\u0142 nie Paris Doovres, tylko na Calais, cho\u0107 ten bilet kosztowa\u0142 par\u0119 frank\u00f3w dro\u017cej.<\/p>\n

A ta jazda by\u0142a spowodowana depesz\u0105 sztabu, w kt\u00f3rym \u017c\u0105dano, \u017ceby natychmiast zapyta\u0107 Focha, czy gwarantuje, \u017ce \u015al\u0105sk b\u0119dzie Polsce przyznany, gdy\u017c inaczej wybuchnie tam powstanie. Foch odpowiedzia\u0142, \u017ce \u017cadnej gwarancji da\u0107 nie mo\u017ce wobec nieprzychylnego stanowiska Anglii w tej sprawie. Ludwik opowiada\u0142, \u017ce go zasta\u0142 przy \u015bniadaniu w hotelu bardzo rozdra\u017cnionego. Zaprowadzi\u0142 Foch Ludwika do okna i pokazuj\u0105c Londyn powiedzia\u0142: „Ja tego nie do\u017cyj\u0119, ale Pan kiedy\u015b si\u0119 dowie, \u017ce Niemcy to miasto zbombarduj\u0105 ze swoich armat, kiedy zn\u00f3w b\u0119d\u0105 uzbrojeni i silni”. Ludwik wr\u00f3ci\u0142 bardzo przera\u017cony i ca\u0142\u0105 rozmow\u0119 [w raporcie] do sztabu opisa\u0142.<\/p>\n

Z Fochem mia\u0142am jeszcze takie zdarzenie na jednym z oficjalnych przyj\u0119\u0107. Weygand5<\/a>, kt\u00f3ry przy mnie siedzia\u0142 przy obiedzie, bardzo mnie zwymy\u015bla\u0142 za nasz\u0105 [polsk\u0105] polityk\u0119 z Czechami. „Czemu jest Pani taka smutna?” – spyta\u0142 mnie Foch po obiedzie. „Le General ma engueule, Monsieur le Marechal” – i powiedzia\u0142am, o co mu chodzi\u0142o. „Biedna ma\u0142a – rzek\u0142 Foch bior\u0105c mnie za. r\u0119k\u0119 – i c\u00f3\u017c ty temu winna … Niedobry Genera\u0142 …”<\/p>\n

P\u00f3\u017aniej, \u017ceby mnie pocieszy\u0107, wzi\u0105\u0142 serwetk\u0119 ze sto\u0142u [papierow\u0105] i powiedzia\u0142: „Zrobi\u0119 Pani okr\u0119cik na pami\u0105tk\u0119”. Wtedy zbli\u017cy\u0142 si\u0119 do nas marsza\u0142ek Joffre, patrzy\u0142 chwil\u0119 i powiedzia\u0142: „\u0179le on to robi, ja Pani poka\u017c\u0119, jak si\u0119 robi tak\u0105 zabawk\u0119” i swoimi grubymi palcami zacz\u0105\u0142 niezr\u0119cznie kr\u0119ci\u0107 papier”. Gdy kto\u015b podszed\u0142 do marsza\u0142k\u00f3w, zdaje mi si\u0119 nasz pose\u0142, i przerwa\u0142 im t\u0119 robot\u0119, usun\u0119\u0142am si\u0119 na bok, by nie przeszkadza\u0107 w wa\u017cnej politycznej rozmowie.<\/p>\n

Wielkim naszym przyjacielem by\u0142 Jan Rosen, malarz \/freski z kaplicy papieskiej w Castel Gandolfo\/, w Pary\u017cu jako oficer przydzielony do misji zakup\u00f3w broni. Odwiedza\u0142 nas cz\u0119sto. Opowiada\u0142am mu kiedy\u015b o ciotce mojej Andzi Miel\u017cy\u0144skiej z domu Kwileckiej \/siostra mojego dziadka\/, kt\u00f3ra mieszka\u0142a w Dre\u017anie i odwiedza\u0142am j\u0105 tam jako panna. Odgrywa\u0142am przy tym ca\u0142\u0105 scen\u0119, jak ciotka chce si\u0119 napi\u0107 kawy i nie wie, czy jej nie zaszkodzi. Pyta wi\u0119c o to Niemca kamerdynera, kt\u00f3ry si\u0119 nazywa\u0142 Zelner, potem ka\u017ce sobie przez Zelnera po kolei wo\u0142a\u0107 ca\u0142\u0105 s\u0142u\u017cb\u0119: klucznic\u0119, pann\u0119 s\u0142u\u017c\u0105c\u0105 i pyta si\u0119 ich o to samo. Wreszcie znowu dzwoni na Zelnera i ka\u017ce sobie przynie\u015b\u0107 t\u0119 kaw\u0119, a mnie si\u0119 pyta: „Jak my\u015blisz, czy on zrozumia\u0142, o co mi chodzi?”. Ta historia si\u0119 tak podoba\u0142a Jankowi, \u017ce kaza\u0142 sobie kilka razy j\u0105powtarza\u0107.<\/p>\n

Kiedy\u015b Rosen wyjecha\u0142 do Genewy w jakiej\u015b misji. Musimy wyj\u015b\u0107 na kolacj\u0119, gdy przychodzi szyfr z Genewy – trudno, trzeba odszyfrowa\u0107. Ludwik bierze ksi\u0105\u017ck\u0119, ja siadam przy maszynie i notuj\u0119 cyfry. Odczytali\u015bmy tekst: „Jak nazywa\u0142 si\u0119 s\u0142u\u017c\u0105cy cioci Andzi, zapomnia\u0142em. Podpis – Rosen”. Ludwik si\u0119 troch\u0119 gniewa\u0142, ale w ko\u0144cu \u015bmiali\u015bmy si\u0119 oboje i odpowiedzieli\u015bmy ju\u017c nie szyfrem, ale telegraficznie: „S\u0142u\u017c\u0105cy mojej ciotki Andzi nazywa\u0142 si\u0119 Zelner. My\u015bl\u0119, \u017ce to w\u0142a\u015bnie uwa\u017cano za jaki\u015b szyfr. Z pocz\u0105tku chcieli\u015bmy napisa\u0107 d\u0142ugi telegram szyfrem, \u017ceby si\u0119 Rosen musia\u0142 pom\u0119czy\u0107 rozszyfrowaniem, ale doszli\u015bmy do przekonania, \u017ce nie mo\u017cna u\u017cywa\u0107 szyfr\u00f3w do takich \u017cart\u00f3w.<\/p>\n

\n

1 Maurycy Zamoyski (1871-1939), polityk, dyplomata, dzia\u0142acz spo\u0142eczny, wiceprezes Komitetu Narodowego Polskiego w Pary\u017cu, pose\u0142 w Pary\u017cu (1919-1924), minister spraw zagranicznych.<\/p>\n

2 Komitet Narodowy Polski w Pary\u017cu, organizacja polityczna dzia\u0142aj\u0105ca 1917-1919 za\u0142o\u017cona w Lozannie z siedzib\u0105 w Pary\u017cu. KNP, pod znacznym wp\u0142ywem Dmowskiego, d\u0105\u017cy\u0142 do odbudowy pa\u0144stwa polskiego przy pomocy ententy; uznawany przez rz\u0105dy Francji, W. Brytanii, W\u0142och i USA za oficjalne reprezentacje Polski.<\/p>\n

3 Gen. Tadeusz Rozwadowski (1866 -1928), Szef Sztabu Generalnego 1918, 1920, inspektor kawalerii (1921-1926), dow\u00f3dca wojsk rz\u0105dowych podczas przewrotu majowego. Sta\u0142 w\u00f3wczas na czele Polskiej Misji Wojskowej (1919), kt\u00f3rej zadaniem by\u0142o s\u0142u\u017cenie rad\u0105 wojskow\u0105 polskiej delegacji na Konferencj\u0119 Pokojow\u0105 w Pary\u017cu, utrzymywa\u0142 \u0142\u0105czno\u015b\u0107 ze Sztabem Gen Focha.<\/p>\n

4 Ferdinand Foch (1851-1929), marsza\u0142ek Francji, W. Brytanii i Polski, naczelny dow\u00f3dca si\u0142 sprzymierzonych w tym Armii Polskiej we Francji (Hallera).<\/p>\n

5 Maxime Weygand, genera\u0142 francuski, w\u00f3dz naczelny wojsk sojuszniczych we Francji.<\/p>\n

B. W.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Pary\u017c 1919 Nie pami\u0119tam pierwszego spotkania z naszym pos\u0142em Ordynatem Zamoyskim1, kt\u00f3ry okaza\u0142 si\u0119 by\u0107 najmilszym szefem dla Ludwika, a ich dom prawdziwym dla nas domem. Mas\u0119 mieli dzieci i co roku jedno przybywa\u0142o; mimo to jego \u017cona by\u0142a niezmordowana we wszelkich spo\u0142ecznych obowi\u0105zkach, a czego tam nie oczekiwano od niej. Wi\u0119c by\u0142 \u015bw. Kazimierz, […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"categories":[10],"tags":[31],"class_list":["post-324","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-kwartalniki","tag-kw15"],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/www.zoltowscy.pl\/wp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/324","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/www.zoltowscy.pl\/wp\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/www.zoltowscy.pl\/wp\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.zoltowscy.pl\/wp\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.zoltowscy.pl\/wp\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=324"}],"version-history":[{"count":0,"href":"http:\/\/www.zoltowscy.pl\/wp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/324\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/www.zoltowscy.pl\/wp\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=324"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/www.zoltowscy.pl\/wp\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=324"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/www.zoltowscy.pl\/wp\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=324"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}