Paź, giermek, rycerz

Droga każdego szlachcica

Do stanu rycerskiego mogli należeć mężczyźni wywodzący się z rodzin rycerskich, szlacheckich. Jednak nie od razu zostawało się rycerzem. Chłopiec pochodzący z rodu rycerskiego, będący członkiem rodziny szlacheckiej musiał przejść długą drogę żeby otrzymać pasowanie na rycerza i wejść w do stanu rycerskiego.

Najpierw zostawał paziem. W średniowieczu mianem paź określano młodego chłopca, który służył rycerzowi, jednocześnie przyuczając się do pełnienia funkcji giermka. Od siódmego roku życia młodzi chłopcy przez kolejne siedem lat usługiwali rycerzowi jako paziowie aż do momentu ukończenia czternastu lat. W czasach średniowiecza każdy paź posiadał charakterystyczną fryzurę, skąd wzięło się powiedzenie „być ostrzyżonym na pazia”.

Paź pełnił służbę przy określonej osobie na dworze panującego, czyli cesarza, króla bądź księcia, jak również magnata lub rycerza. Paziowie byli także służącymi na zamkach i dworach wysokich rodów i stanowili osobisty personel członków arystokracji i rodziny królewskiej. Po przyuczeniu się do funkcji giermka paź zostawał giermkiem.

Giermek – termin pochodzący od węgierskiego słowa gyermek, czyli dziecko – był to pomocnik średniowiecznego rycerza. Giermkami zostawali młodzi chłopcy przeważnie z rodów szlacheckich, którzy byli wysyłani na dwór seniora, by tam uczyć się rycerskiego rzemiosła. Kształcili się we wszystkich dziedzinach ówczesnej sztuki wojennej, tj. jazdy konnej, walki bronią białą różnego rodzaju, jak miecz czy topór. Często również zdobywali umiejętność walki wręcz oraz w posługiwaniu się łukiem lub kuszą. W czasie wypraw wojennych zostawali wcielani do oddziału, czyli tzw. kopii swojego rycerza. Byli odpowiedzialni za utrzymanie w gotowości bojowej całego rynsztunku swojego pana, czyli broni i zbroi, jak również opiekowali się rumakiem bojowym. W czasie bitwy towarzyszyli rycerzowi w walce. Giermek mógł za szczególne zasługi zostać pasowany na rycerza, otrzymując symbolicznie złote ostrogi. Godność rycerza była nadawana giermkowi podczas ceremonii pasowania. O pasowaniu na rycerza nie decydował jednak wiek, lecz umiejętności bojowe giermka. Od tej pory giermek stawał się rycerzem.

Rycerz (z języka niemieckiego Ritter), określał opancerzonego wojownika walczącego konno za pomocą różnorakiej broni białej. Rycerze posiadali specjalny status społeczny i byli przedstawicielami uprzywilejowanej warstwy feudalnej. Jako wasale – osoby podlegające zwierzchności swojego suwerena – zobowiązani byli do pełnienia służby wojskowej w zamian za przywileje i do ochrony swojego pana. Ich postępowanie opierało się na specjalnym etosie z uwzględnieniem kodeksu rycerskiego. Zgodnie z etosem rycerskim obowiązywały takie zasady, jak ochrona swego pana, ochrona religii, szczodrość, honor i chęć zasłużenia sobie na względy damy serca.

Obraz rycerza został bardzo silnie ukształtowany przez średniowieczną sztukę, m.in. francuskie pieśni rycerskie, oraz legendy, na przykład o Królu Arturze i Rycerzach Okrągłego Stołu, a także przez wyidealizowaną rolę rycerstwa podczas wypraw krzyżowych, kiedy to przedstawiani byli jako nieskazitelni wojownicy w błyszczących zbrojach, szerzący Słowo Boże.

Za ramy czasowe epoki rycerskiej w Europie historycy na ogół przyjmują okres między wiekiem X a XV. W późniejszych czasach posługiwanie się określeniem rycerz (rycerski) ma już raczej charakter symboliczny, oznacza zazwyczaj szlachcica lub żołnierza ze stanu rycerskiego.

W większości państw europejskich tytuł rycerski stał się jednym z niższych tytułów szlacheckich. W Polsce z uwagi na zasadę równości szlacheckiej rycerstwem tytułowano ogół szlachty, stosując też określenia kawaler.

Patronem rycerzy był święty Jerzy, dziś opiekun harcerzy.

W niektórych monarchiach tytuł kawalera otrzymywało się automatycznie przy przyjęciu orderu odpowiedniej rangi. Jest to wciąż praktykowane we współczesnych monarchiach, np. w Wielkiej Brytanii, gdzie przyjęci do wysokiej rangi orderów otrzymują osobiste, niższe szlachectwo, z tytułem rycerza, np. Knight lub Knight Bachellor.

Dziedziczny tytuł rycerski otrzymują w Zjednoczonym Królestwie jedynie baroneci i nieliczna grupa dziedzicznych rycerzy. Dziedzicznym i niedziedzicznym rycerzom brytyjskim przysługuje tytuł Sir przed imieniem i nazwiskiem lub przed samym imieniem. Kobiety posiadające tę godność tytułuje się Dame (damą). Brak jest jednoznacznego polskiego tłumaczenia dla słowa Sir w tym znaczeniu, jako że nie jest to ranga równa staropolskiej szlachcie właściwej. Mimo to grzecznościowo tłumaczy się je jako Pan, skoro tytułu tego i tak używa się dziś w Polsce bez względu na formalny. Tytuł kawalera został przyjęty również w Cesarstwie Francuskim przez Napoleona. W okresie napoleońskim tytuł ten, dziedziczny, otrzymało kilkudziesięciu Polaków, głównie zasłużonych żołnierzy Wojsk Polskich (np. Benedykt Zielonka, pułkownik WP).

W cesarstwach Austrii i Niemiec kawaler – Ritter nie miał specjalnej korony, w herbie używano zwykłej korony szlacheckiej. Dla podkreślenia wyższej niż ogół szlachty godności stosowano często udostojnienia herbu, zwykle przez podział tarczy herbowej i zastosowanie dwóch hełmów heraldycznych. Jednak na gruncie polskim stosowanie takiej samej korony dla rangi kawalerskiej i dla staropolskiej szlachty właściwej wydaje się niewskazane.

W Polsce okresu nowożytnego, wobec postulowanej równości właściwego stanu szlacheckiego i wobec zaniku rycerstwa jako odrębnej kategorii prawnej, część rycerstwa weszła w szeregi szlachty i ogół szlachty określano ze względów prestiżowych stanem rycerskim, kawalerami lub z łacińska ekwitami. Jednak inne dokumenty nazywają szlachtę właściwą wyraźnie nobilitas, a czasem wręcz barones regni. Dlatego jeśli szukać na gruncie polskim realnego odpowiednika zagranicznych rang kawalerskich, to należy się go raczej doszukiwać w średniowiecznym niższym rycerstwie lub w nowożytnych skartabellach czy np. equites aurati, a także w kawalerach orderowych i w niższej szlachcie kreowanej podczas zaborów np. z rangą kawalerską Ritterstand w Galicji.

Dokładniej o rycerstwie można przeczytać w artykule pt. Pochodzenie szlachty – Rycerstwo.

Stefan Żółtowski

Artykuł został opracowany na podstawie zebranych materiałów z encyklopedii internetowej.