Pomorze Zachodnie – spotkanie przeszłości z teraźniejszością

dr hab. med., prof. Uniwersytetu Szczecińskiego Antoni Szczygielski

Odczyt wygłoszony 30 maja 2002 roku na XI Zjeździe Rodu Żółtowskich w Pobierowie (wersja skrócona)

Szeroki pas pobrzeża Bałtyku, ciągnący się od rzeki Radewy do Łeby, już od późnego średniowiecza nosił nazwę Pomorze – Pomerania. Tu krzyżowały się szlaki handlowe: solny i bursztynowy, tu miał być położony mityczny zbójecki Jomsborg. Tu wreszcie wyrosły zasobne porty i miasta bogacące się z handlu i żeglugi: Wolin, Kamień, Szczecin, Kołobrzeg, Słupsk, Darłowo, Wielogoszcz, Wkryujście, a obok Stargard, Trzebiatów, Myślibórz, Pyrzyce, Chojna.

Ludność tych ziem, początkowo głównie słowiańska, była stopniowo wypierana i germanizowana, na ziemie te bowiem od początku swego istnienia łakomym okiem spoglądała MarchiaBrandenburska. Pomorze należało najpierw do Mieszka I, potem do Bolesława Chrobrego- od jego panowania datuje się samodzielność polityczna tego obszaru. Krzywousty, wykorzystuj ąc koniunkturę misyjną, skłonił pierwszego historycznego władcę Pomorza, Warcisława I, do wejścia w stosunki lenne z Polską (1124). Później w wyniku rozbicia dzielnicowego pozycja Polski osłabła, a Pomorze zwróciło się ku cesarstwu, utrzymując jednak daleko posuniętą odrębność narodową i polityczną, Barnim I zaś nadając w 1243 niemieckie prawa miejskie Szczecinowi podpisał się Barnim dei gratia ilustris slavorum ducis.

Prawdopodobnie z wypraw krzyżowych przywędrował nad Odrę Gryf, od XIII wieku widniejący na pieczęciach książęcych i w herbach miast. Jak już wspomniano, ujście Odry stanowiło łakomy kąsek dla sąsiadów. Wyprawiali się tu i panowali Polacy, Duńczycy, Szwedzi, Niemcy, a nawet Francuzi i Rosjanie. Pomorze najczęściej w swojej historii doświadczało rozbicia na księstwa Wołogowsko-Słupskie i Szczecińsko-Kamieńskie, rzadko tylko i na krótko jednoczone przez Barnima I i Bogusława X. Władcy pomorscy pomimo zgermanizowania raz po raz zwracali się ku Polsce, szukając w niej oparcia przeciw Brandenburgii i Krzyżakom. Stąd małżeństwa polskich królewien z pomorskimi władykami – Elżbiety, córki Kazimierza Wielkiego, z Bogusławem V i Anny, córki Kazimierza Jagiellończyka, z Bogusławem X. Syna Elżbiety i Bogusława V – Kazimierza chciano osadzić na tronie polskim po Ludwiku Węgierskim. Polityka polska zwrócona była jednak na wschód, a czasem południe, pozostawiając Pomorze własnemu losowi. Niezwrócone polskie pożyczki zrujnowały rodzinę szczecińskich bankierów Loitzów.W1459 roku wygasła linia słupskich Gryfitów, w 1673 zaś – linia szczecińska. Książę Ernest de Croy zrzekł się sukcesji na rzecz Brandenburgii. Do Szczecina wkroczyła załoga niemiecka, płacąc sowite odstępne panującym tu Szwedom. W 1721 nastąpiła inkorporacja do Prus. Wielki Elektor Fryderyk Wilhelm rozpoczął fortyfikację miasta, co na wiele dziesięcioleci zaciążyło na jego rozwoju i nie na wiele się przydało, bo w 1806 poddano miasto wojskom Napoleona niemal bez wystrzału.

Kolej żelazna dotarła tu w 1843 roku, a wraz z utratą prymatu komunikacji rzecznej Szczecin zaczął podupadać gospodarczo, zdominowany przez dynamicznych sąsiadów – Hamburg, Bremę i Gdańsk.

Potem wybuchła wojna 1939 roku. Niewiele zostało z pięknego niegdyś miasta po dywanowych nalotach Brytyjczyków. Spłonął zamek, teatr, dom koncertowy, podzamcze zamieniono w stertę gruzu. 5 lipca 1945 roku na mocy traktatów zwycięskich mocarstw Szczecin i większość Pomorza Zachodniego przekazano administracji polskiej. Nad Odrę i Bałtyk powrócił żywioł słowiański. Pożoga wojenna nie pozostawiła nowym mieszkańcom wielu reliktów przeszłości. Kilka kościołów o średniowiecznym rodowodzie, zamki w Szczecinie, Słupsku i Darłowie, fragmenty murów miejskich w Stargardzie, Pyrzycach i Chojnie. Pochówki książęce pod kościołem św. Ottona (dziś sala Księcia Bogusława), organy kamieńskie (fundacja ksiecia de Croy), epitafia. Sic transit gloria mundi.

Dziś Pomorze Zachodnie staje u progu nowego wyzwania, które nosi nazwę Euroregion Pomerania i ma zrzeszać poza polską prowincją także Meklemburgię-Pomorze Przednie i szwedzką Skanię. Czy utrzyma swoją odrębność, do której Pomorzanie tak byli przywiązani?