Hrabia to tytuł szlachecki. W czasach wczesnośredniowiecznych równoznaczny z tytułem komes.
Hrabia jest tytułem pośrednim między baronem a księciem. Używały go liczne rodziny szlacheckie polskie i europejskie. Nadawany był przez głowy koronowane danego państwa. Tytuły hrabiowskie tzw. hrabiów pałacu laterańskiego nadawał też papież jako władca Państwa Kościelnego. Papież przyznaje też do dziś tytuł hrabiego papieskiego.
W Polsce przedrozbiorowej tytuł hrabiowski i pozostałe tytuły arystokratyczne były z reguły zakazane jako sprzeciwiające się naczelnej zasadzie równości szlacheckiej.
Król Polski mógł jednak nadawać tytuł hrabiego ale czynił to przeważnie dla obywateli pochodzenia obcego, np. osiedlonych w Polsce Włochów. Jednak czyniono wyjątki dla zasłużonych rodzin polskich. Król Zygmunt August ustanawiał hrabstwa na Szkłowie, Myszy, Bychowie i Hłuńsku (Hłusko Dąbrowickie) będących dobrami Chodkiewiczów oraz na Skumiłowie Tyszkiewiczów.
Polscy magnaci przyjmowali bardzo chętnie tytuły od zagranicznych monarchów, chociaż było to wbrew polskiemu prawu.
Habsburgowie jako cesarze rzymscy za usługi polskich posłów i dyplomatów oraz niektórym rodom polskim, takim jak Górkowie czy Tarnowscy, nadawali w dowód wdzięczności swoje tytuły książąt i hrabiów Sacri Imperii Romanii. Tym sposobem w roku 1473 nadano ten tytuł Leszczyńskim, następnie rodom Górków, Kmitom z Wiśnicza, Lubomirskim, Tęczyńskim w roku 1527, Tarnowskim, Chodkiewiczom i Szydłowieckim. Przedstawicieli tych rodów nazywano potem „hrabiami cesarstwa rzymskiego”.
Do rozbiorów Polski tytuły hrabiowskie otrzymali jeszcze Wielopolscy, Przerębscy, Miączyńscy, Koniecpolscy, Radziejowscy i wielu innych. Bez nominacji cesarskiej tytułami hrabiowskimi podpisywali się jeszcze np. Sapiehowie, Ostrogscy, Sieniawscy, przyjmując tytuł od dóbr własnych. Wartość prawna takich nadań była raczej mała.
W związku z misjami dyplomatycznymi – dla podniesienia prestiżu i rangi delegacji – kanclerze królewscy zezwalali wysyłanym posłom podpisywać się tytułem hrabiowskim, zamiast mało znanego polskiego tytułu komesa.
Tuż przed upadkiem Rzeczypospolitej Sejm zaczął również nadawać wbrew tradycji tytuły, m.in. Poniatowskim i Ponińskim.
Polskie rody mające tytuły hrabiowskie
Aleksandrowicze, Ankwicze, Antonowicze herbu Andrault de Buy (herb szlachecki) Badeni,Batowscy, Baworowscy, Bakowscy, Junosza-Bielińscy, Szeliga-Bielińscy, Bielscy, Bnińscy, Bobrowscy, Borchowie, Junosza-Borkowscy, Dunin-Borkowscy, Braniccy, Breza, Broniec, Strzemię-Brzozowscy, Belina-Brzozowscy, Bukowscy, Bystrzanowsy, Cetnerowie, Charczewscy, Chodkiewiczowie, Chołoniewscy, Cieszkowscy, Czaccy, Hutten-Czapscy, Czarneccy, Czosnowscy, Dąmbscy, Duninowie, Dembińscy, Dębiccy, Drohojowscy, Działyńscy, Dzieduszyccy, Dzierzbiccy, Flemming, Fredrowie, Garczyńscy, Gasztołdowie, Giżyccy, Golejewscy, Gołuchowscy, Gomolińscy, Ostroróg-Gorzeńscy, Grabowscy, Topór-Grabowscy, Zbiswicz-Grabowscy, Grocholscy, Grudzińscy, Grzembscy, Gurowscy, Gutakowscy, Hauke-Bosak, Humniccy, Husarzewscy, Ilińscy, Jabłonowscy herbu Grzymała oraz herbu Prus III, Jaraczewscy, Jaworscy, Jezierscy, Jundziłłowie, Kaczorowscy, Kalinowscy, Karniccy, Karśniccy, Kaszowscy-Ilińscy, Kęszyccy, Kicińscy, Koczorowscy, Komarniccy, Ciołek-Komorowscy Korczak-Komorowscy, Konarscy, Konopaccy, Korytowscy, Kossakowscy, Koziebroccy, Krasiccy, Krasińscy, Kręscy, Krosnowscy, Krukowieccy, Kuczkowscy, Kurnatowscy, Kuropatniccy, Kwileccy, Lanckorońscy, Lasoccy, Latalscy, Ledóchowscy, Leszczyńscy, Lewiccy, Litnerowie, Lubienieccy, Lubomirscy – potem otrzymali tytuł książęcy, Łąccy, Łączyńscy, Łosiowie, Łubieńscy, Małachowscy, Mańkowscy, Matuszewiczowie, Męcińscy, Miączyńscy, Michałowscy, Mielżyńscy, Mierowie, Mieroszewscy, Mikorscy, Korwin-Milewscy, Młodeccy, Mniszchowie, Mniszkowie, Montwiłłowie, Morscy, Morsztynowie, Mostowscy, Moszczeńscy, Moszyńscy, Mycielscy, Opaccy, Orłowscy, O`Rourke, Ossolińscy, Ostrorogowie, Ostrowscy, Otoccy, Ożarowscy, Pacowie, Parysowie, Pawłowscy, Pinińscy, Piwniccy, Platerowie (Broel-Plater, Plater-Zyberk), Poletyłowie, Ponińscy, Potoccy (Pilawa Złota i Pilawa Srebrna, nie wszystkie gałęzie Potockich posiadały tytuł hrabiowski), Potuliccy, Potworowscy, Pruszyńscy, Przerembscy, Przezdzieccy, Pusłowscy, Raczyńscy, Reyowie, Rogalińscy, Romerowie, Ronikerowie, Rozwadowscy, Russoccy, Rzewuscy, Rzyszczewscy, Siekierzyńscy, Siemieńscy, Sierakowscy, Skarbkowie, Skarzyńscy, Skórzewscy, Skrzyńscy, Smorczewscy, Sobańscy, Sobolewscy, Sokolniccy, Stadniccy, Starzeńscy, Suchodolscy, Sułkowscy – potem otrzymali tytuł książęcy, Sumińscy, Szaniawscy, Szeliscy, Szembekowie, Szeptyccy, Szlubowscy, Szołdrscy, Szydłowieccy, Taczanowscy, Tarłowie, Tarnowscy, Trembińscy, Tyszkiewiczowie, Umiastowscy – potem osobisty tytuł margiabiowski dla Janiny z Ostrorogów -Sadowskich, Uruscy, Walewscy, Wąsowiczowie, Węsierscy, Wielhorscy, Wielopolscy – potem tytuł margrabiowski dziedziczny na określonych dobrach, Wiesiołowscy, Wiszniewscy herbu Prus I, Prus-Wiśniewscy, Wodziccy, Wodzińscy, Wolańscy, Rola-Wolscy, Wołłowiczowie, Hreczyna-Woynowie, Zabielscy, Zabiełłowie, Dołęga-Zalescy, Załuscy, Zamoyscy, Zawadzccy, Zboińscy, Zborowscy, Żeleńscy, Żółtowscy, Zyniewowie.
Wśród wymienionych polskich rodów hrabiowskich można wymienić rody mające te tytuły nadawane przez głowy koronowane państw obcych. Wyróżniamy hrabiów z nadań pruskich, rosyjskich, austriackich czy papieskich.
Dla przykładu polscy Hrabiowie Imperium Rosyjskiego, to m. in.: Braniccy, Ledóchowscy, Platerowie.
Polscy Hrabiowie Królestwa Prus, to m.in.: Krasińscy, Raczyńscy, Łubieńscy, Żółtowscy
Polscy Hrabiowie Świętego Cesarstwa Rzymskiego to m.in.: Denhoff, Lipscy, Lubomirscy, Tęczyńscy, Gasztołg, Krasiccy, Krasińscy, Miączyńscy
Tytuły hrabiowskie wśród Żółtowskich
Według zebranych przez Michała Żółtowskiego z Łodzi danych i opublikowanych w jego dziele „Geneaologia Rodu Żółtowskich”, w rodzie Żółtowskich tytuły hrabiowskie otrzymali:
– z gałęzi Urbanowskiej:
1. Jan Nepomucen Gaudenty Walenty Żółtowski. Otrzymał tytuł hrabiego pruskiego dziedziczny prawem primogenitury od króla pruskiego Fryderyka Wilhelma IV w dniu 10.09.1840 r. w Królewcu. Był właścicielem dóbr Ujazd, Urbanów, Jarogniewice, Zadory, Kadzew, Czacz, Niechanowo, Brześnica
2. Stanisław Żółtowski otrzymał tytuł hrabiego pruskiego w dniu 20.07.1844 r. od króla pruskiego Fryderyka Wilhelma IV, dziedziczony prawem primogenitury i dziedziczenia dóbr Jarogniewie.
3. Teodor Żółtowski otrzymał tytuł hrabiego papieskiego nadany przez papieża Leona XIII w 19.05.1900 r. Właściciel dóbr Nekla, Wargowo, Rajmundów, Stroszki, Starczanów, Petris w Siedmiogrodzie
4. Zygmunt Żółtowski otrzymał tytuł hrabiego rzymskiego, nadany 19.05.1900 r. przez papieża Leona XIII. Właściciel dóbr Nekla, Petris.
5. Marceli Żółtowski- otrzymał tytuł hrabiego rzymskiego nadany przez papieża Piusa IX w 1867 r. . Właściciel dóbr Czacz, Białcz, Niechłód
6. Edward Marceli Franciszek Żółtowski – otrzymał tytuł hrabiego rzymskiego nadany przez papieża Leona XIII w dniu 16.05.1893 r. Właściciel dóbr Kock, Słupy
7. Jan Żółtowski otrzymał tytuł hrabiego papieskiego nadany 16.05.1893 r. przez papieża Leona XIII. Właściciel dóbr Ujazd, Ptaszków, Grąblew, Urbanów, Łęki
8. Franciszek Józef Wincenty otrzymał tytuł hrabiego papieskiego nadany przez papieża Piusa IX w 1877 r. Właściciel dóbr Niechanowo, Krajewice, Ruchocinek, Strzelce, Lipówka, Witkwo, Mszczyczyn, Godurów, Brześnica
9. Marceli Żółtowski otrzymał tytuł hrabiego papieskiego nadany przez papieża Leona XIII w dniu 21.06.1901 r. Właściciel dóbr Godurów, Brześnica, Mszczyczyn, Lipówka, Strzelce Wielkie
– z gałęzi myszkowskiej:
10. Edmund Jan Apolinary Stanisław Żółtowski otrzymał tytuł hrabiego rzymskiego nadany przez papieża Benedykta XV w dniu 17.12.1917 r. Właściciel dóbr Myszkowo
11. Zbigniew Adolf Felicjan Żółtowski otrzymał tytuł hrabiego rzymskiego nadany przez papieża Benedykta XV w dniu 17.12.1917 r. Właściciel dóbr Myszkowo, Kąsinowo, Popówko.
Przedstawiciele rodu Żółtowskich otrzymali 11 tytułów hrabiowskich – pruskich, papieskich i rzymskich.
Są jednak różne zapisy dotyczące liczby tytułów w różnych źródłach historycznych. W niektórych z nich także jest napisane, że Żółtowskim „nadano” tytuły hrabiowskie, w innych zaś, że im „konfirmowano” tytuł hrabiowski (czyli potwierdzono)
Z czego więc wynika ta rozbieżność zapisów? W artykule pt. „Komes najwyższy tytuł szlachecki w Rzeczypospolitej a Żółtowscy” opublikowanym w Kwartalniku 56 z grudnia 2009 r. pisałem, że Żółtowscy pochodzą z rodu Ogonów herbu Ogończyk. Są potomkami Piotra Ogona herbu Ogończyk z Żółtowa. Ród Ogonów wywodzi się natomiast z możnowładczego rodu Ogonów – Powałów, którego protoplastą był Wojsław Powała – komes wrocławski. Tytuł „komes” był tytułem dziedzicznym. Przekształcił się w całej Europie w dziedziczny tytuł hrabiowski z wyjątkiem Polski, gdzie nie był uznawany. W tamtych czasach szlachta nie uznawała tytułów arystokratycznych, w tym również hrabiowskich. Szlachta była równa według prawa i nazywała się „panami braćmi”. Dopiero w okresie rozbiorów tytuły zaczęły mieć znaczenie dla szlachty polskiej. W okresie rozbiorów mocarstwa obce oraz Watykan nadawały polskiej szlachcie tytuły arystokratyczne.
Jak podają źródła historyczne, we wszystkich zaborach prawo do uzyskania tytułu hrabiego miała rodzina mogąca wykazać się pochodzeniem od senatora Rzeczypospolitej lub osoby piastującej wysokie urzędy koronne. Rodziny pochodzące od urzędników ziemskich lub powiatowych otrzymywały tytuł barona. Tak więc wszyscy Żółtowscy z odnogi wielkopolskiej i mazowieckiej mają prawo do używania dziedzicznego tytułu hrabiego uznawanego w całej Europie, na zasadach konfirmacji czyli potwierdzenia, jako potomkowie komesa Wojsława Powały.
Zastanawiające jest, dlaczego tylko Żółtowscy z odnogi wielkopolskiej otrzymali tytuły hrabiowskie, a Żółtowscy w Królestwie Polskim pozostali zwykłą szlachtą?
Żółtowscy w Wielkopolsce stanowili elitę społeczną, moralną, intelektualną, polityczną i materialną. Byli rodziną zamożną, Mogli więc bez trudu przeprowadzić wywód szlachecki, gromadząc dokumenty historyczne, w tym genealogiczne własnej rodziny. Następnie mogli udokumentować przed władzami pruskimi, że są potomkami szlachty staropolskiej wywodzącej się od średniowiecznych komesów, wojewodów i kasztelanów.
Można więc domniemywać, że król pruski Fryderyk Wilhelm IV i trzech papieży Leon XIII, Pius IX i Benedykt XV potwierdzili Żółtowskim w Wielkopolsce tytuł hrabiowski, który im się prawnie należał po rycerskich przodkach z czasów dzielnicowej Polski Piastowskiej (jak również należał się pozostałym Żółtowskim zamieszkałym w innych zaborach).
W rozumieniu zasad dziedziczenia polskiego Żółtowscy z gałęzi Urbanowskiej i Myszkowskiej w Wielkopolsce w czasie zaboru pruskiego otrzymali tytuły hrabiowskie na zasadach „nadania” przez obce mocarstwo i Watykan. Natomiast według zasad dziedziczenia w Europie, tytuł hrabiowski był uznany jako „konfirmacja” .
A zatem posiadane przez Żółtowskich w Wielkopolsce tytuły hrabiowskie były na zasadach potwierdzenia i nadania.
Żółtowscy w Królestwie Polskim na Mazowszu – byli szlachtą średnią, folwarczną i drobną. Nie angażowali się szczególnie w życie społeczne i polityczne swojego regionu. Nie mieli aspiracji politycznych. Nie mieli też wielkich majątków ziemskich. Zajmowali się przeważnie sztuką rycerską i uprawą ziemi, służąc w ten sposób Ojczyźnie szablą i pługiem oraz służąc Bogu w licznych zakonach.
W ukazie carskim wydanym 25 czerwca 1836 r. car zniósł stan szlachecki w Królestwie Polskim, chcąc w ten sposób ukarać szlachtę za udział w powstaniu 1831 r. Zrównał ją z chłopami. Żółtowscy, którzy nie udokumentowali pochodzenia bądź nie byli na urzędach carskich, stracili prawo do tytułowania się „szlachcic.”
W takich przypadkach nie można było także zabiegać o potwierdzenie (konfirmowanie) tytułu hrabiowskiego, który im prawnie przysługiwał jako potomkom komesów, wojewodów i kasztelanów w okresie Polski Piastowskiej. Wielu Żółtowskich było biednych i nie stać ich było na potwierdzenie szlacheckiego pochodzenia przed Heroldią Królestwa Polskiego.
Jak podają źródła historyczne – w tym encyklopedyczne, jak np. liczne herbarze czy Złota Księga Szlachty Polskiej Żychlińskiego – tytuł hrabiowski nie jest tytułem tylko arystokracji, nadanym przez obcych monarchów, ale także tytułem wyższej szlachty dziedziczonym po rycerskich przodkach, będących senatorami Rzeczypospolitej i wysokimi urzędnikami koronnymi za czasów Polski dzielnicowej, powstałym z przekształcenia się tytułu „komes”.
Stefan Żółtowski
Artykuł na podstawie zebranych materiałów historycznych i encyklopedycznych, z publikacji „Genealogia Rodu Żółtowskich”, autorstwa Michała Żółtowskiego z Łodzi, materiałów z książki „Rodzina Żółtowskich w ciągu stulecia (Odnoga Urbanowska)” Jana Żółtowskiego z Czacza .
Dodaj komentarz