Szczecin – diaporama

Dr med. Jerzy Surówka, wiceprezes Oddz. Szczecińskiego i przewodnik PTTK

Odczyt wygłoszony 30 maja 2002 roku na XI Zjeździe Związku Rodu Żółtowskich w Pobierowie (wersja skrócona)

Szczecin leży nad ujściem Odry do Zalewu Szczecińskiego, którego powierzchnia wynosi 660 km2, zamkniętym wyspami – od wschodu znajduje się Wolin, a od zachodu Uznam. Zalew po- łączony jest z Morzem Bałtyckim trzema odnogami, od strony zachodniej Pianą, pośrodku po polskiej stronie Świną (tam leży Świnoujście) i Dziwną na wschodzie. Tak dobrze rozwinięte wybrzeże sprzyjało osadnictwu. Toteż znajdujemy tutaj ślady dawnych kultur prehistorycznych.

40 km na południe od Szczecina Odra rozdziela się na dwa ramiona, a mianowicie zachodnie, które obecnie stanowi Odrę Właściwą i jest rzeką graniczną (Polska – Niemcy) oraz Odrę Wschodnią zwaną Regalicą (nazwa pochodzi od starosłowiańskiego boga urodzajów Regala), która wpada do Jeziora Dąbskiego, leżącego tuż koło Szczecina, przy jego wschodnich dzielnicach. Między dwoma korytami rzeki Odry jest wiele kanałów, między nimi wyspy na Międzyodrzu. Największą wyspą jest Łasztownia, nazwa pochodzi od łaszta – starosłowiańskiej jednostki miary używanej w czasach prehistorycznych w portach.

Do XIII wieku miasto miało charakter czysto słowiański. Nielicznie przebywający w mieście Niemcy mieszkali w odrębnej dzielnicy. Duży kontakt z Polską zachowywali szczecińscy Piastowie, rezydujący na Zamku Książąt Pomorskich. Ważnym okresem rozwoju miasta był XV i XVI wiek. Rozbicie przez Polskę potęgi krzyżackiej wpłynęło na pomyślny rozwój stosunków handlowych pomiędzy Szczecinem a Polską. Szczególnie pozytywną rolę odegrał książę szczeciński Bogusław X, wychowany na dworze polskim (na Wawelu), który przez całe swoje życie dążył do połączenia Pomorza Zachodniego z Polską (był to XVI wiek).

W roku 1630 Pomorze Zachodnie zajęli Szwedzi. W 1720 sprzedali miasto Prusakom.W1875 postanowiono rozebrać mury miejskie, a nad Odrą powstały dwie stocznie Wulkan i Odra, a także huta żelaza, olejarnia, cementownia – wszystko w porcie. Na placu Tobruckim wybudowano Nowy Ratusz, a w mieście szereg kościołów i sal koncertowych, na Wałach Chrobrego (nazwa współczesna) zaś wspaniałe gmachy – teraz Muzeum Morskie i Urząd Wojewódzki.W1879 roku Szczecin otrzymał konne tramwaje, zmienione potem na elektryczne, a w roku 1897 wybudowano wiele mostów.

W okresie międzywojennym mieszkało w Szczecinie ok. 6 tys. Polaków. Po I wojnie światowej nastąpił poważny rozwój dzielnic willowych. W 1939 roku miasto liczyło 300 tys. mieszkańców.

Pierwsze naloty alianckie, w sumie cztery, nastąpiły w 1943 i 1944. Chodziło o zniszczenie portu, gdzie znajdował się przemysł i dworzec. Ucierpiało przy tym Stare Miasto.

26 kwietnia 1945 roku Szczecin zajęły oddziały Armii Czerwonej, a 28 kwietnia powstały (zgłosiły się) władze polskie. Ostateczne przejęcie miasta nastąpiło 5 lipca 1945 roku przez polskiego prezydenta Piotra Zarembę. Władze polskie natychmiast przystąpiły do odbudowy zniszczeń. W końcu roku 1948 mieszkało w Szczecinie 180 tys. Polaków. Zaczęto odbudowę kościoła św. św. Piotra i Pawła oraz św. Jana, ratusza oraz Zamku Książąt Pomorskich. Otworzono również cztery wyższe uczelnie: Akademię Rolniczą, Szkołę Inżynierską, Akademię Medyczną i Szkołę Morską. Uruchomiono liczne zakłady przemysłowe, m.in. powstała Fabryka Motocykli „Junak” oraz Stocznia im. A. Warskiego, Remontowa i Rzeczna. Powstało również pięć szpitali, w tym trzy kliniczne.

Stary Szczecin

Obejmuje obszar dawnych murów wewnętrznych, po których pozostały dzisiaj tylko dwie bramy i jedna baszta. Brama Portowa, dawniej zwana Bramą Berlińską, to stara brama miejska, która istnieje w samym centrum miasta. Obecny jej kształt jest wynikiem przebudowy w XVIII wieku. Znajdujące się na niejozdoby wykonane zostały w trakcie przebudowy, są tam m.in. inicjały króla pruskiego Fryderyka Wilhelma. Idąc w kierunku Odry, po prawej stronie widzimy gmach Pomorskiej Akademii Medycznej z wysoką wieżą (dawna Kasa Miejska) w stylu barokowym. Natomiast po stronie lewej mieści się kościół św. Jakuba z 1187 r. To najstarsza świątynia Pomorza Zachodniego, dzisiaj spełnia rolę katedry. Wybudowana w stylu gotyckim. Na wieży kościelnej znajduje się czynny zegar, uwagę zwraca bardzo bogata ornamentyka portalu. Przy ul. Kaperskiej znajduje się kościół św. Jana również wybudowany w stylu gotyckim. Nieopodal na placu Rzepichy, czyli na dawnym rynku, w 1248 wybudowano ratusz. Obecnie jest on odbudowany razem z prawie całym Starym Miastem (na gruzach dzielnicy leżącej nad Odrą). Nieco dalej znajduje się kamienica Loitzów – to późnogotycki dom handlowy. Na wzgórzu wznosi się Zamek Książąt Pomorskich z X wieku. Zamek murowany zaczęto budować w 1346 za panowania księcia Barnima III. Najstarsze jest skrzydło północne z kaplicą św. Ottona z Bambergu – apostoła Pomorza Zachodniego. Skrzydło południowe zostało wybudowane przez księcia Bogusława X i jego syna Barnima XI. W 1575 powstały nowe skrzydła w stylu renesansowym. Filip II wzniósł drugie skrzydło zachodnie, tworząc w ten sposób drugi dziedziniec, tzw. Menniczy. W skrzydle południowym są dwie wieże: Zegarowa iWięzienna. Naprzeciwko Zamku znajduje się kościół św. św. Piotra i Pawła, który został założony w 1124 przez misje Bolesława Krzywoustego. Jest to piękny kościół gotycki z glazurowanej cegły, ozdobiony maszkaronami – podobiznami szczecińskich kobiet. 300m dalej w kierunku zachodnim znajduje się druga zabytkowa brama miejska zwana Piastowską, również pozostałość po murach miejskich.

Na początku XX wieku rozpoczęto budowę reprezentacyjnego nabrzeża nad Odrą, na północ od Zamku, zwanego obecnie Wałami Chrobrego. Jest to perła portu szczecińskiego. Na najwyższym tarasie są usytuowane trzy budynki w stylu neogotyckim: Urząd Wojewódzki z dwiema 70-metrowymi wieżami, gmach Muzeum Morskiego z siedzibą Teatru Współczesnego i budynek Wyższej Szkoły Morskiej.

Na placu Orła Białego znajduje się studnia, której główną ozdobę stanowi Orzeł Biały z 1730 roku. Przy placu Orła Białego stoi zabytkowa kamienica Pod Globusem, w której urodziła się przyszła caryca, Katarzyna Wielka. Obecnie mieści się tu Szkoła Położnych.

Szczecin współczesny

Twórcą współczesnego Szczecina był architekt Hausmann, który projektował Paryż i na jego wzór rozplanował Szczecin. Najlepszym przykładem tej koncepcji jest plac Grunwaldzki, mający kształt pełnego koła, z którego rozchodzi się promieniście osiem ulic i alei. Od placu Grunwaldzkiego do gmachu Urzędu Miejskiego prowadzi reprezentacyjna, szeroka, pełna kwiatów i drzew aleja Jedności Narodowej. Za budynkiem Urzędu Miejskiego znajdują się Jasne Błonia, na terenie których postawione są dwa pomniki. Pierwszy – Papieża Jana Pawła II ustawiony w miejscu, gdzie odbyło się spotkanie z nim w Szczecinie w roku 1988, drugi – Pomnik Czynu Polaków przedstawiający trzy Orły, które symbolizują trzy pokolenia Polaków na Pomorzu. Za Jasnymi Błoniami w kierunku północnym znajduje się park Kasprowicza, z amfiteatrem, który przechodzi dalej w Las Arkoński.

Wzdłuż Odry w kierunku północnym mieszczą się dzielnice portowe, aż do Gocławia, gdzie na wzgórzu stoi widokowa Wieża Bismarcka, z której rozciąga się piękny widok na Szczecin i Jezioro Dąbskie.

Przeprawę przez Odrę umożliwiają trzy stare mosty oraz nowoczesny wjazd do centrum Szczecina z estakadami i mostami, zwany Trasą Zamkową, usytuowany pomiędzy Wałami Chrobrego i Zamkiem Książąt Pomorskich.